Filmposter American Sniper; bootvluchtelingen bij Rhodos, de Volkskrant, 21 april 2015 (fragment)

Filmposter American Sniper; bootvluchtelingen bij Rhodos, de Volkskrant, 21 april 2015 (fragment)

Eergisteren zag ik American Sniper. Hoe verder de film vorderde, hoe meer ik me afvroeg of regisseur Clint Eastwood nog ruimte zou bieden voor een alternatieve interpretatie, misschien dichter bij de werkelijkheid.

Bij een nieuwsfoto over bootvluchtelingen op de Middellandse Zee gebeurde het omgekeerde: heel even beeldde ik me in dat ik naar een filmscène keek.

Autobiografie: wat is er opgesmukt?

American Sniper laat zich samenvatten langs een voorspelbare scenariocurve. Stoere Amerikaan met zachte pit gaat bij de Navy SEALs en wordt uitgezonden naar Irak, laat zijn iets te mooie vrouw met een licht bittertje van zich vervreemden, komt tijdens een zoveelste militaire missie tot bezinning, heeft thuis bij de psychiater nog geen half gesprek nodig, gaat vrijwilligerswerk doen bij oorlogsveteranen, verzoent zich met zijn gezin alsof er niets is gebeurd en wordt dan – oh ironie! – door een psychisch gestoorde veteraan vermoord.

Meer dan deze samenvatting behelst de film niet; het blijft een twee uur en tien minuten durende platitude. Toch is het verhaal gebaseerd op het leven van een persoon, de vermoorde ex-commando Chris Kyle (1974-2013). Accurater gezegd, de film is gebaseerd op diens autobiografie. Als kijker vraag je je af wat er in het boek en vervolgens in de film is opgesmukt en aangedikt.

Satelliettelefoon en dode kinderen

Een aantal scènes is ronduit ongeloofwaardig, zoals die waarin Kyle midden in een vuurgevecht zijn satelliettelefoon uit zijn binnenzak haalt om naar huis te bellen en geëmotioneerd aan zijn vrouw te vertellen dat hij klaar is om terug te komen. Met schuld en boete zit het ook wel snor; eigenlijk heeft de commando alleen last van het doden van een paar kinderen. Ook baalt hij van de Amerikaanse soldaten die hij al scherpschietend en vervolgens terug in de VS juist niet heeft kunnen redden.

Na een drankje en eenmaal thuis voelde ik me als bioscoopbezoeker bedrogen. Een Amerikaanse (auto)biografie verwordt al snel tot een lofzang op Amerikaanse ideologie met propagandistische trekjes. Ik geef niet graag geld uit aan clichés.

Bootvluchtelingen: ramp op de Middellandse Zee

Begin deze week voltrok zich een scheepsramp op de Middellandse Zee waarbij mogelijk negenhonderd vluchtelingen zijn verdronken. Twee dagen later stond er een foto van drenkelingen en wrakhout op de voorpagina van de Volkskrant. Het blijken de overlevenden van een andere ramp, bij het Griekse eiland Rhodos.

Waar de zon op het water schijnt is de foto wit, zo verblindend is de mediterrane lente. Op de voorgrond zien we een getinte vrouw die uit het water wordt gehesen. Scherp getekend gezicht, uitstekende jukbeenderen. De blik is vermoeid, geschokt, verwilderd. Een sliert haar voor het gezicht. Van de pink druppelt water; ze heeft zojuist haar hand opgeheven. Met open mond zit ze daar op een rots; ze hapt naar adem, of misschien slaakt ze juist een zucht of een kreet. Adem langs hagelwitte tanden, een teug die niet te horen is in het watergeweld.

Achter haar staat een blanke man, over haar heen gebogen. Hij houdt haar vast bij de bovenarmen. Een forse kerel, breed maar bedaard. Ontbloot bovenlijf. ‘I’ve got you,’ hoorde ik hem al bijna bezweren. Want heel even dacht ik dat ik keek naar Halle Berry en Russell Crowe, naar een still uit een nieuwe Master and Commander – The Mediterranean Side of the World. Maar romantiek kunnen deze hoofdrolspelers zich niet veroorloven. De mens voedt clichés zonder dat hij het in de gaten heeft.

Mythe

Schuld, redding en verlossing – als een filmmaker grote thema’s wil aansnijden zal hij precies moeten uitpluizen waar werkelijkheid overgaat in gemeenplaats. Precies op dat gewricht zou kunst zich moeten afspelen; het doel is het evenwicht te bewaren.

Als je er zelf niet bij bent geweest is het lastig om te bepalen wat wel en niet plausibel is. Een militaire missie in Irak zal voor de meesten van ons een mythe blijven, zo ook een vlucht uit Afrika op een gammel bootje. En waar de mythe heerst krijgt het cliché ruim baan.