Winnaar D. Alverti (midden) met haar prijzen, geflankeerd door juryvoorzitter Ankie Lok en gastjurylid prof. dr. Rob de Wijk.

Winnaar D. Alverti (midden) met haar prijzen, geflankeerd door juryvoorzitter Ankie Lok en gastjurylid prof. dr. Rob de Wijk.

De Gerrit Komrij-semantiekprijs 2015 is gewonnen door D. Alverti. Haar inzending over de Griekse uitspraak ‘we hebben het allemaal samen opgegeten’ werd bekroond tijdens de prijsuitreiking, eergisteravond in Amsterdam. De jury prees Alverti’s ‘fijnzinnige taalgevoel’ en de ‘contextuele toelichting’ in haar inzending.

De opdracht die de deelnemers dit jaar voor de kiezen kregen was ontleend aan een speech van de Britse premier David Cameron en een column van prof. dr. Rob de Wijk, tevens gastjurylid. Terwijl Cameron een dag na de aanslagen in Parijs, afgelopen november, een broederlijk ‘Nous sommes tous ensemble’ uitsprak had De Wijk een etmaal eerder nog uiteengezet hoezeer het Verenigd Koninkrijk en Europa terugvallen op nationalistische sentimenten. Met die aanleiding moesten deelnemers een bestaand voorbeeld geven van verrassend gebruik van ‘samen’, en/of van verwijzingen naar derden of het zelf (zoals ‘ik/jij/hij/wij/jullie/zij’ en ‘allemaal’).

Alverti had deze opdracht ingevuld met een Grieks voorbeeld: ‘we hebben het allemaal samen opgegeten’ (dat wil zeggen, ‘verbrast’). Deze uitspraak is afkomstig van Theodoros Pangalos, vicepremier van Griekenland van 2009 tot 2012. Alverti betoogt hoe diens ‘wij’ en ‘samen’, anders dan in de bemoedigende toon van Cameron, uitwerken als de constatering van een collectieve schuld aan de financiële crisis in Griekenland. Politici en bevolking dragen hiervoor samen de verantwoordelijkheid, zo suggereerde de vicepremier. De uitspraak genereert op Google inmiddels duizenden treffers en zou volgens Alverti de geschiedenisboeken kunnen halen.

Wij-inclusief en wij-exclusief

Voordat de winnaar uit de bus kwam, kregen alle deelnemers tijdens de prijsuitreiking de gelegenheid hun inzending voor te dragen voor het publiek. Op alfabetische volgorde beet Alverti het spits af.

‘Heeft Griekenland een collectieve cultuur?’ wilde gastjurylid Rob de Wijk weten. Alverti vindt van wel, maar doorgaans wordt die collectiviteit als positief ervaren, bijvoorbeeld in familiebetrekkingen. In haar inzending maakt Alverti duidelijk dat de vermeende collectiviteit waar Pangalos zich op beroept niet bij elke Griek in goede aarde valt.

Na Alverti was een inzender aan de beurt die het verschil uitlegde tussen talen met wij-inclusief en wij-exclusief, dat wil zeggen inclusief en exclusief de toehoorder. Talen die dit mechanisme kennen zijn onder andere het Tsjetsjeens, Tamil en Cherokee. ‘Ik kan me voorstellen dat er zelfs geopolitieke redenen zijn waarom juist in deze talen het verschil tussen wij-inclusief en wij-exclusief bestaat, maar nu begeef ik me op zeer glad ijs,’ gaf de inzender toe.

‘Yes we can’

De Amerikaanse president Barack Obama was het onderwerp van twee inzendingen. De eerste betrof een ontleding van het contrastloze (‘yes’) ‘we’ (‘can’) uit Obama’s overwinningsspeech in 2008. De inzender stelde dat de speech hem tot tranen toe kan roeren, ‘en ik ben echt niet zo’n janker’. Vol overgave sprak hij zijn inzending uit, eveneens in de vorm van een toespraak – voor de camera, omdat hij wegens familiaire verplichtingen verstek moest laten gaan. De juryvoorzitter houdt er rekening mee dat dit een voorwendsel was waarmee hij hoopte het effect van zijn inzending kracht bij te zetten.

De tweede inzending over Obama was minder jubelend over de man. Onder de titel Wij zijn allemaal Hitler betoogde deze inzender dat er weinig verschil bestaat tussen de rede die Adolf Hitler in november 1933 hield voor medewerkers van Siemens en een campagnespeech van Obama uit 2008. Hitler schept een ‘wij’ en een ‘zij’, Obama een onschuldig ‘wij’ waarbij de ‘schuldigen’ aan de situatie – stijgende kosten voor levensonderhoud, Wall Street – echter net zo goed bij ‘wij’ horen, wat Obama (taal)kundig verdoezelt.

Je Suis Une Femme

Obama achter zich latend kon het publiek vervolgens luisteren naar een, in de woorden van de inzender, Gesamtkunstwerk. Het bestond uit 492 keer ‘wij’, vergezeld van een uitsmijter. De klankvoordracht had het effect van ontregelende poëzie.

Hekkensluiter was Jenda Terpstra, de winnaar van vorig jaar. Met haar Je Suis Une Femme. Pamflet aan de Vrouwen van Europa liet zij haar reserves jegens het feminisme varen en presenteerde zij zich als bondgenoot van de slachtoffers van de aanrandingen in Keulen. De slotdiscussie borduurde voort op dit bondgenootschap, al erkende de inzender dat het laatste woord over de daders nog niet is gezegd.

Referendum

Behalve de terugblik op Cameron en Parijs bood de avond ook een vooruitblik. Tijdens zijn welkomstwoord verwees Rob de Wijk naar het referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïene op 6 april a.s. Zojuist had NRC een interview gepubliceerd met de initiatiefnemers, die stellen dat ze vooral de EU willen kapotmaken. Aan de randen van Europa wordt er dus vooral afgebroken. ‘Wat betekent ‘samen’ dus nog?’ lichtte De Wijk de vraag ook vanuit dit actuele perspectief nog eens toe.

Machtspolitiek

Machtspolitiek gesigneerdHet juryrapport maakte een einde aan de spanning en onthulde de winnaar. Alverti toonde zich overrompeld maar verguld met de winst. Zij ontving de prijs van haar keuze, namelijk het boek Dark Continent: Europe’s Twentieth Century van Mark Mazower, en het boek Machtspolitiek van Rob de Wijk. Van deze laatste titel mocht elke deelnemer een gesigneerd exemplaar mee naar huis nemen.

De discussie en borrel gingen al snel over in een verhit feest. Er werd op stoelen gedanst, de juryvoorzitter moest shots jenever afslaan en een van de verliezende deelnemers zat slechts sip te stamelen dat hij ‘gewoon wilde winnen’.

Terug naar de inhoud dus: de inzendingen gaven stuk voor stuk interessante interpretaties van woorden zoals ‘wij’, ‘zij’ en ‘samen’. Begenadigd sprekers kunnen deze woorden als een zeer effectief retorisch middel inzetten. Nous sommes tous propagande lijkt daarom uiteindelijk de meest toepasselijke woordspeling.

Lees de winnende inzending >>

Lees het juryrapport >>

Lees meer over de GK-semantiekprijs >>