Vera Brittain, 'Testament of Youth'; Christopher Clark, 'The sleepwalkers'.

Vera Brittain, ‘Testament of Youth’; Christopher Clark, ‘The sleepwalkers’.

Nog nooit had ik als enige in de bioscoop gezeten, tot gisteravond. Bij 25 graden in de schaduw bleef de zaal leeg. Zelf had ik evenmin gezelschap bij me. En zo zat ik alleen tegenover hoofdrolspeler Alicia Vikander, die Vera Brittain vertolkt in Testament of Youth.  Deze film is gebaseerd op het gelijknamige boek van Brittain (1893-1970), die behalve als schrijver bekend is geworden als feminist en als pacifist.

In de Eerste Wereldoorlog diende Brittain als verpleegster in Engeland en Frankrijk. Zij verloor aan het front haar broer, haar verloofde en twee vrienden, en wat Brittain betreft ook werkelijk in deze volgorde: op de eerste plaats in haar leven kwam haar broer. Het is op diens graf, in Noord-Italië, dat ze haar eigen as heeft laten uitstrooien, zo las ik vandaag. De film leek echter liever voorrang te geven aan de verloofde. Al in de bioscoop vermoedde ik dat het verhaal extra dik was aangezet, in plot en muzikale omlijsting, wat nergens voor nodig was want het werkelijke drama in Brittains leven was al groot genoeg. Overdrijving lijkt me er overigens tevens de oorzaak van dat films over oorlog zo vaak tegenvallen.

Tegen het einde van de film, wanneer de wapenstilstand is getekend, beklimt Brittain een podium in een zaal waar heren en kroeglui bekvechten over de schuldvraag. De zaal wil Duitsland het liefst financieel laten uitbloeden. Brittain pleit voor een krachtig ‘nee’ en roept op tot het doorbreken van de eindeloze wraakcirkel. De bioscoopbezoeker weet hoe de geschiedenis na 1918 zou verlopen; de filmmakers hadden de les nauwelijks explicieter in beeld kunnen brengen.

Toen ik de bioscoop uit kwam opende ik de NOS-app op mijn telefoon. ‘Eurogroep schiet nieuw Grieks voorstel af,’ luidde de bovenste kop. Bijna met genoegen begon de wereld aan het aftellen van de uren tot de deadline waarop Griekenland 1,6 miljard euro aan het IMF zou moeten terugbetalen. De taal die het nieuws voortbracht klonk al even bloeddorstig.

Slaapwandelaars

De Frankfurter Allgemeine schrijft in een commentaar:

Vielleicht gibt es in Zukunft einen Historiker, der über die ‘Schlafwandler’ in der Europäischen Union ein vergleichbares Buch schreibt, wie Christopher Clark über den Ausbruch des Ersten Weltkrieges. Wie das europäische Projekt mit Volldampf vor die Wand gefahren ist, weil alle Akteure im Gegensteuern keine Alternative mehr sahen.

– Frankfurter Allgemeine, 29 juni 2015

In de media wordt inmiddels geregeld de vergelijking gemaakt met de toestand waarin Europa volgens auteur Christopher Clark in 1914 verkeerde. In zijn boek The sleepwalkers. How Europe went to war in 1914 stelt Clark dat Europese leiders al slaapwandelend gezamenlijk op de afgrond afstevenden, gevangen in hun eigen ideologische overtuigingen en binnenlandse politieke druk.

Deadline om middernacht

De verleiding is groot om parallellen te trekken en hel en verdoemenis te prediken. We kijken, net als toen, met argusogen naar data en tijdstippen, waarbij de Duitsers overigens weer achter de ultimata staan, zij het dat ze vandaag de dag in de persoon van Dijsselbloem een Nederlandse golfbreker hebben gevonden.

Een van de moderne deadlines die de geschiedenisboeken in zullen gaan is 30 juni 2015. Journalisten filmden wellustig een klok in Athene waarop middernacht is verstreken, terwijl hun media ineens vergeten erbij te vermelden dat de deadline was gesteld op middernacht Washington-tijd. Het lijken tijdens de wegtikkende uren wel de nerveuze zomerdagen van honderdeen jaar geleden.

Arena zonder slaap

Aan de andere kant kun je betogen dat die toestand van slaapwandelen misschien juist de normale conditie is van de mens die wordt geacht het landsbelang (of uniebelang) te dienen. De echte vraag is of de mens in de onstuimige carrousel van economie, politiek, informatie en technologie wel in staat is om met meer dan een half oog over omstandigheden en gevolgen te oordelen.

De zogenaamde slaapwandeling is bovendien niet voorbehouden aan begin twintigste eeuw. Ook tussen 1918 en 1933 werd er flink geslaapwandeld. In de koude oorlog kwamen we net niet van een koude nachtelijke kermis thuis. In Europa werd ten tijde van Srebrenica een behoorlijk bedwelmd ommetje gemaakt, een ommetje dat alleen maar suffer en groter wordt hoe meer details er over de val van de enclave naar boven komen. MH17 als recent geval brengt ons in een diepe roes; het zou interessant zijn te onderzoeken hoe vaak Poetin als argument voor land- en unieverdediging wordt gebruikt in het Nederlandse nieuws voor en na 17 juli 2014.

Wat deze historische periodes en gebeurtenissen gemeen hebben is dat er tijdens de slaapwandeling een offer wordt afgedwongen waarover bij nader inzien groot misbaar wordt gemaakt. Maar dat is een wetmatigheid die eerder aan hardleersheid, gejaagdheid en ijdelheid lijkt te ontspruiten dan aan een sluimerend bewustzijn.

Het zou eerlijker zijn om politici niet slaapwandelen te verwijten, maar in te zien dat wie zich in de politieke en journalistieke arena bevindt niet aan slapen toe komt. Wie niet slaapt krijgt geen gelegenheid distantie te scheppen tot wat er zich om hem heen voltrekt. Dat diegene vervolgens in een halfslachtige straf rechtvaardigheid kan zien en genoegdoening in een wurgakkoord is misschien een heel menselijke eigenschap. Zo’n testament van de actualiteit is in honderd jaar geen spat veranderd.