De foto van Aylan Kurdi op de voorpagina van Trouw, 3 september 2015

De foto van Aylan Kurdi op de voorpagina van Trouw, 3 september 2015

Eerst dacht ik dat ik het niet goed gelezen had. ‘In het vervolgingsspel De Jacht zijn christenen jager en doelwit tegelijk. Het inschrijfgeld gaat naar daadwerkelijk vervolgde christenen.’ En verderop: ‘In dit spel doen christenen alsof zij elkaar vervolgen, zoals dat gebeurt met geloofsgenoten in landen als Somalië, Irak en Syrië.’ In het artikel, afgelopen voorjaar in Trouw, zegt de bedenker en zelf ook deelnemer: ‘Ik kijk steeds over mijn schouder. Ook parkeer ik mijn auto op verschillende plekken. (…) Ik word er wel paranoïde van. Misschien hang ik een spionnetje op bij de deur.’

In dezelfde periode was Rot op naar je eigen land op tv. In deze reeks van de EO ervaren Nederlanders met een dubieuze mening over asielzoekers hoe het is om vluchteling te zijn. Uit de programmabeschrijving: ‘Ze ontmoeten in Turkije een mensensmokkelaar. Daarna reizen ze door naar Jordanië waar [sic] ze terechtkomen in een enorm vluchtelingenkamp aan de Syrische grens.’ Het klinkt als een mix van Expeditie Robinson, Wie is de Mol?, een aflevering van Goede Tijden, Slechte Tijden en Rad van Fortuin, want net als bij een spelshow is er iets te winnen.

Surrogaatervaring

De prijs in al deze gevallen is inzicht door beleving. We moeten het zelf meemaken om te kunnen invoelen hoe erg het allemaal is. Daarmee veranderen de vorm en de betekenis van het vermogen tot inleving: van gedachte-experiment naar surrogaatervaring. Voor het eerste moet je geestelijk aan het werk, het tweede is entertainment. Je hoeft alleen maar te wachten tot je wordt uitgenodigd voor een spel.

Het kan nog passiever. Beleving kan ook worden opgewekt door beeld, zoals deze week gebeurde. Het aangespoelde jongetje op het strand van Bodrum werd trending topic nog voordat hij een naam had. Media berichtten vervolgens over het misbaar op Twitter en pakten groots uit met de foto’s van Aylan Kurdi, zoals het kind bleek te heten.

Vervolgens kwam er een discussie op gang over de correctheid van socialemediahypes als voeding voor journalistiek. Nieuws wordt gemaakt en commotie is een grondstof, maar aan die creatie moet een grens zitten, dat was ongeveer de boodschap. Op Twitter verdiepten Joris Luyendijk en Rob Wijnberg het metaniveau verder door te twisten over de zin en onzin van deze discussie op zich, waarna we terug waren bij de inhoud: de foto van Aylan Kurdi.

Napalmfoto Vietnam

Zijn we in de afgelopen, laten we zeggen, halve eeuw nu echt zo anders gaan reageren op beeld? In 1972 maakte Nick Ut voor The Associated Press de beroemd geworden foto die hij The Terror of War noemde: een zwart-witbeeld van een naakt, rennend meisje te midden van andere slachtoffers van een napalmaanval. Ook toen was er een kind voor nodig om de publieke opinie aan te scherpen en de Vietnamoorlog een duw in de finale richting te geven.

Op de foto wordt mijn blik altijd aangetrokken door de jongen uiterst links in beeld. Waar het meisje mede uit pijn zal hebben geschreeuwd, is het gezicht van de jongen door nog iets anders vertrokken. Door angst, door totale ontreddering. Zijn gezicht contrasteert absurdistisch met het keurige kraagje van zijn lichte blouse, schoeisel uit het dagelijkse leven. Maar in de beeldvorming is een bloot en verbrand meisje natuurlijk een glansrijke winnaar. De foto is zelfs bijgesneden om haar te centreren.

Duizenden vluchtelingen

Vanochtend berichtte de NOS dat de Britse premier Cameron duizenden Syrische vluchtelingen wil opnemen, in plaats van enkele honderden. Het besluit komt daags na de ophef over de foto van de aangespoelde Aylan Kurdi en zijn gave gezichtje in de vloedlijn. Wil Cameron zijn kiezers tevreden stellen? Verwacht hij dat dit hem extra stemmen zal opleveren? Medeleven ontspruit dan aan carrièreperspectief.

Publieke verontwaardiging over een foto kan politici beïnvloeden. Dat zegt iets over hun intrinsieke koers, en de pragmatici onder ons kunnen content zijn. Maar ook de publieke opinie is geen door een engel ingefluisterde boodschap van wijsheid. Ze is eerder gestoeld op een primitieve vorm van inleving. We moeten het onheil eerst zelf naspelen, of op z’n minst een lijdend of dood kind voorgeschoteld krijgen. Zo nobel is het allemaal niet.