Twee existentialistische films: 'Des Hommes et des Dieux' van Xavier Beauvois en 'Loin des Hommes' van David Oelhoffen

Twee existentialistische films: ‘Des Hommes et des Dieux’ van Xavier Beauvois en ‘Loin des Hommes’ van David Oelhoffen

In De Balie in Amsterdam was eerder deze maand Des Hommes et des Dieux te zien, in een filmreeks georganiseerd door schrijver en essayist Willem Jan Otten. In dezelfde week bezocht ik Loin des Hommes, gebaseerd op het verhaal L’Hôte (De gast) van Albert Camus. Twee films met een urgente boodschap.

In Des Hommes et des Dieux zien we Franse monniken in een klooster in Algerije die plotseling worden geconfronteerd met islamitisch terroristisch geweld. Zij moeten, ieder voor zich, de keuze maken: weggaan of blijven?

Loin des Hommes toont een seculier dilemma. Een leraar van Spaanse afkomst (Viggo Mortensen) leidt in de jaren vijftig van de twintigste eeuw een teruggetrokken bestaan in het Atlasgebergte. Op een kwade dag krijgt hij een Algerijnse gevangene overgedragen, die hij naar de stad moet brengen waar het strafproces zal plaatsvinden en waar de gevangene vermoedelijk de doodstraf zal krijgen. De leraar ziet zich voor een keuze gesteld: wegbrengen of vrijlaten? En wat als de gevangene zelf helemaal niet wil vluchten?

Als mens verhoud je je tot de ander

De twee films hebben eenzelfde opbouw. Des Hommes et des Dieux trekt je langzaam de rituele wereld van de kloosterlingen binnen. Wanneer die wordt verstoord door gewapend geweld kom je samen met de monniken in de knel te zitten. In Loin des Hommes krijg je een vergelijkbaar recept voorgeschoteld. Het is 1954, de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog breekt uit. Voor een eenvoudige leraar in een bergdorpje voltrekt zich een gebeurtenis die hem midden in de actualiteit werpt.

In een door kolonisatiegeschiedenis en etnisch-religieus geweld getekend land is het voor de Franse kloosterlingen onmogelijk om afzijdig te blijven. Ondanks hun zelfverkozen isolatie en hun rustige, vreedzame leefwijze komen ze voor een gewetensvraag te staan. In de andere film geldt voor de leraar, geboren uit Spaanse ouders, hetzelfde. ‘Pour les Français, on était des Arabes. Et maintenant pour les Arabes, on est des Français,’ verklaart hij bitter. Een handige truc om het personage in het conflict tussen de partijen in te plaatsen. Maar deze distantie is slechts schijn. Wat beide films laten zien is dat je je als mens altijd verhoudt tot de ander, ook als je meent dat je part noch deel hebt aan de werkelijkheid van die ander. In de praktijk komt er een moment dat je stelling moet nemen, moreel gezien is het bovendien je plicht. Dat is wat ons tot mens maakt.

Waarom blijven kloosterlingen in oorlogsgebieden?

De leraar weet de tocht met de gevangene te hervormen tot een dialoog. Uiteindelijk laat hij de gevangene zelf de keuze maken om zich in de stad te laten inrekenen of de woestijn in te trekken. Waar regisseur David Oelhoffen van Loin des Hommes een puur existentialistisch drama maakt, slaagt de filmmaker van Des Hommes et des Dieux erin die levensvisie bovendien te verweven met lotsbestemming. Wanneer een paar kloosterlingen uitspreken dat ze liever willen vertrekken klinkt dat bijna als verraad, van de lokale gemeenschap waarmee de monniken zijn versmolten en van hun eigen beginselen. ‘Je hebt je leven reeds gegeven,’ zegt de abt tegen een broeder die wordt overvallen door angst en twijfel en een geloofscrisis doormaakt. De abt wil hem een beroep laten doen op zijn hoedanigheid van kloosterling, op liefde en trouw, om daarmee de crisis te overwinnen. Dat is meer een persoonlijk dan een humanitair motief.

Dat kloosterlingen in oorlogsgebieden gevestigd blijven uit louter filantropie is een misvatting; dat maakt regisseur Xavier Beauvois met zijn film uitstekend duidelijk. Juist daar zit de kracht. Des Hommes et des Dieux laat ons de overtuiging van kloosterlingen invoelen. Denk bijvoorbeeld aan pater Frans van der Lugt, die, achttien jaar nadat de Franse monniken in Algerije eenzelfde lot trof, zijn keuze om in Syrië te blijven met de dood moest bekopen.

Het zal geen toeval zijn dat beide films het woord homme, mens, in de titel hebben meegekregen. De boodschap is moreel en constaterend: afzijdig blijven is onmogelijk, en waar we het mogelijk achten is het onwenselijk. Niet handelen is ook een keuze; voor de mens blijft dat een lastige les.